Μια πτυχή της κερκυραϊκής ιστορίας και του πολιτισμού που είναι ιδιαίτερα γνωστή είναι η τοπική διάλεκτος. Τόσο οι κάτοικοι της πόλης, όσο και αυτοί των χωριών και της υπαίθρου γενικότερα έχουν υιοθετήσει εδώ και αιώνες ένα ξεχωριστό γλωσσικό ιδίωμα, το οποίο αποτελεί ένα κράμα ελληνικών και ενετικών ιταλικών. Η Κέρκυρα είχε άμεση σχέση και αποτελούσε ενεργό μέλος του ελληνικού κόσμου ήδη από την αρχαιότητα. Οι κάτοικοί της υπήρξαν ελληνόφωνοι στη συντριπτική τους πλειοψηφία μέχρι και το τέλος της κυριαρχίας του Δεσποτάτου της Ηπείρου στην περιοχή, οπότε και η Κέρκυρα πέρασε στην κατοχή των Ανδυγαυών της Νάπολης. Στα χρόνια που ακολούθησαν εγκαταστάθηκαν στο νησί πολλοί Λατίνοι, διαδικασία που συνεχίστηκε και κατά την ενετοκρατία.
Έτσι, ο πληθυσμός της Κέρκυρας αποτελείται από Ενετούς και άλλους Ευρωπαίους σε μεγάλο βαθμό, ήδη από τις αρχές του 16ου αιώνα. Μάλιστα σε συνδυασμό με το γεγονός ότι ο ελληνόφωνος πληθυσμός έφτανε μόλις το 60% η ανάγκη για άμεση και εύκολη συνεννόηση με τους Ενετούς ήταν επιτακτική. Συνεπώς υιοθετήθηκαν λέξεις οι οποίες μα τις κατάλληλες παραφράσεις αποτέλεσαν το κερκυραϊκό ιδίωμα. Η κερκυραϊκή διάλεκτος εμπλουτίστηκε με στοιχεία Ελλήνων μεταναστών, από την Πελοπόννησο, τη Κρήτη και τη Κύπρο και με τα χρόνια και δημιούργησε ένα ολόκληρο σύστημα το οποίο στέκεται μέχρι και σήμερα, όχι τόσο έντονο, αλλά σίγουρα παρόν.
Ένα ιδανικό παράδειγμα της κερκυραϊκής διαλέκτου, μπορεί να βρει κανείς στα διάσημα πετεγολέτσα. Τα πετεγολέτσα αποτελούν αυτοσχέδιες θεατρικές παραστάσεις που παίζονται στον δρόμο κατά τη διάρκεια των αποκριών και συνθέτονται από κείμενα γραμμένα με βάση τη κερκυραϊκή διάλεκτο, πολλές φορές μάλιστα, καθ’ υπερβολή. Η τραγουδιστή φύση του ιδιώματος αυτού, χαρακτηριστικό που προέρχεται και πάλι από τα Ιταλικά, αλλά και οι περίεργες λέξεις προκαλούν ενδιαφέρον και γελοίο, στοιχεία που διατηρούν τη παράδοση ζωντανή και τη κερκυραϊκή διάλεκτο αγαπητή σε όλους τους κερκυραίους.
Στο σημείο αυτό, αξίζει να αναφέρουμε πως μερικές φράσεις της κερκυραϊκής διαλέκτου, χρησιμοποιούνται σε μεγάλο βαθμό μέχρι και σήμερα, καθώς αντικαθιστούν άλλες, χιλιοειπωμένες. Για παράδειγμα, η φράση «μου κάστηκε» χρησιμοποιείται όπως και η αντίστοιχη «νόμιζα πως» ή «θεώρησα ότι». Επιπλέον η φράση «έτο ωρέ» είναι αντίστοιχη του «να το» όταν υποδεικνύουμε κάποιο αντικείμενο ή κάτι ανάλογο, δίνοντας όμως έμφαση στην υπόδειξη. Ακόμη δεν είναι λίγες οι λέξεις που χρησιμοποιούνται κατά την περιγραφή καθημερινών πραγμάτων η διαδικασιών.
Εδώ γνωστότερο παράδειγμα ίσως αποτελεί η λέξη «λιμπρέτο» που περιγράφει το κλείσιμο των παντζουριών κατά το ήμισυ, όπως ακριβώς και ένα μισάνοιχτο βιβλίο. Αντίστοιχη χρήση έχει και η λέξη «αβέρτα» που αντικαταστατά το ορθάνοιχτα ή την μεγάλη ποσότητα, σε διάφορες προτάσεις. Σε κάθε περίπτωση, αποτελεί γεγονός πως τέτοιου είδους λέξεις χρησιμοποιούνται στον προφορικό λόγο των Κερκυραίων, ακόμη και των νεότερων γενιών, σαν να αποτελούν κανονικές λέξεις της επίσημης ελληνικής γλώσσας. Βέβαια πολλές από αυτές τις λέξεις έχουν περάσει τα μικρά σύνορα της Κέρκυρας και έχουν υιοθετηθεί έως ένα βαθμό και στην υπόλοιπη Ελλάδα, γεγονός που αποδεικνύει τη ρευστότητα και το μεγαλείο της προφορικής γλώσσας.
Αξίζει να αναφέρουμε πως οι πλέον περισσότερες από δέκα χιλιάδες κερκυραϊκές λέξεις και φράσεις βρίσκονται γραμμένες σε βιβλία της εποχής ακόμη και σε συμβολαιογραφικές πράξεις, στοιχείο που αποδεικνύει την ευρεία χρήση τους σε ολόκληρο το νησί. Φυσικά, ακόμη και ανάμεσα στην πόλη και τα χωριά της υπαίθρου υπάρχουν διακριτές διαφορές. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα πολλών χωριών τόσο του βόρειου, όσο και του νότιου συγκροτήματος που διατηρούν ακόμη το χαρακτηριστικό ηχόχρωμα και την τραγουδιστή φύση της διαλέκτου ακόμη κι αν δεν χρησιμοποιούν τις ανάλογες λέξεις και εκφράσεις της.
Κλείνοντας θα πρέπει να τονίσουμε γι’ ακόμη μια φορά την αξία της διατήρησης της κερκυραϊκής διαλέκτου, ως ένα ζωντανό οργανισμό που συνδέει τη παράδοση και το παρελθόν με το σήμερα και της ανάγκες του. Οι ιδιωματισμοί του κάθε τόπου, έτσι και της Κέρκυρας, βοηθάνε τους κατοίκους να γνωρίσουν καλύτερα τον τόπο, τα ήθη και τα έθιμά του, με αποτέλεσμα την ανάπτυξη γνώσεων και του πνεύματος.
